Felç 'de “Zorunlu Kullanım Tedavisi (ZKT)” nedir ?

Yeni bir rehabilitasyon uygulaması: Zorunlu Kullanım Tedavisi

Türkçe ismini bizzat ekibimizin koyduğu zorunlu kullanım tedavisi (ZKT), ya da kısıtlanmayla geliştirilen hareket tedavisi, Bernstein’in dinamik sistemler teorisini temel alan yeni bir nörolojik rehabilitasyon yöntemidir. Bu tedavide felçli hastalarda sağlam olan kol-el fonksiyonları bir omuz askısı veya eldiven yardımıyla 2-3 hafta süreyle engellenmekte, felçli tarafın fonksiyonel görev ve aktivitelerde yoğun, tekrarlayıcı kullanımını sağlayacak bir terapi programı uygulanmaktadır.

Felç ‘de zorunlu kullanım tedavisi, felç sonrasında uygulanan yeni bir rehabilitasyon yaklaşımıdır. İnmede zorunlu kullanım tedavisi, etkilenmemiş uzuvların kullanımını kısıtlamayı ve felçli uzvun hareket pratiğini içerir. Bu tekniğin, inme sonrası hastaların etkilenen kol-el (üst uzuv) fonksiyonlarının gelişmesinde hayli etkili olduğu gösterilmiştir.

Zorunlu kullanım tedavisi etkili mi?

Bu tedavi daha önce tedavi görmüş birçok hasta için hareket kalitesini geliştirmiş, günlük yaşam aktivitelerinde etkilenmiş uzuvların kullanımını önemli ölçüde arttırmıştır. Bu tedavi beyin organizasyonu ve fonksiyonunda kayda değer değişiklikleri meydan getiren rehabilitasyon tekniğidir.

Zorunlu kullanım tedavisi temeli

ZKT’nin temeli bu yüzyılın başlarında yapılan hayvan deneylerine dayanmaktadır. Bu çalışmalarda maymunların felçli kollarını kullanma teşebbüslerinin ağrı ve dengesizlik ile sonuçlandığı ve bu “cezalanmalar” nedeniyle felçli kol-ellerini kullanma davranışlarının baskılandığı tespit edilmiştir. Daha sonra maymunların temel işler için sağlam kol-ellerini kullanarak kompensatuvar teknikler geliştirdiği tespit edilmiş ve bu durum “kullanmamayı öğrenme fenomeni” olarak adlandırılmıştır. Bu maymunların sağlam olan kol-ellerinin bağlanması (kısıtlandırılması) sonrasında ise 1-2 gün içinde felçli taraflarını kullanmaya başladıkları; kısıtlanmanın 1-2 hafta sürdürülmesi sonucunda ise etkilenmiş tarafı kullanma yeteneklerinde önemli gelişmeler olduğu bildirilmiştir.

Maymun deneylerinden yola çıkan bilim adamları inmeli hastalarda sağlam tarafın hareketlerinin engellemesi ile felçli tarafın fonksiyonel kullanımını amaçlayan tedavi protokolleri geliştirmişlerdir. Dünya literatüründe ZKT’nin inmeli hastalarda felçli kol-el fonksiyonlarında olumlu gelişmeler sağladığını gösteren birçok çalışma yer almaktadır.

Zorunlu kullanım tedavisini uygulamak kolay mı?

Bu tedavi sanılabileceği gibi kolay bir terapi yöntemi değildir. Hastanın felçli olmayan kolunu kısıtlandırmak ve felçli kolunu günde en az 4 saat süreyle fonksiyonel olarak terapiye almak, son derece karmaşık aktiviteleri ve teknikleri içeren, yapılması zor ve zahmetli olan uygulamalar bütünüdür. Bu uygulamalar için fiziksel tıp ve rehabilitasyon hekiminin çizeceği programlar doğrultusunda terapi yapacak, özelleşmiş iş ve uğraşı terapistlerine gereksinim vardır. Burada başka bir sorun ortaya çıkmaktadır. Ülkemizde yeterli iş ve uğraşı terapisti var mıdır? Ülkemizin ilk “İş ve Uğraşı Terapisi (Occupational Therapy)” Meslek Yüksekokulu (Yahya Kaptan Meslek Yüksekokulu) 2002 yılında tarafımızca kurulmuş olup bu yüksekokul, Amerika Birleşik Devletleri Shenandoah Üniversitesi tarafından da tanınmıştır. Halen Türkiye’de benzeri bir okul faal halde değildir. Bu okulumuz bizlere ZKT’de olduğu gibi birçok yeni tedavi olanakları sunmaktadır.

 Unutulmaması gereken bir başka önemli konu ise, rehabilitasyonda sadece tek bir tedavinin hastaya yeteceğine inanmanın yanlış olduğudur. Rehabilitasyon tıbbında, hastanın klinik durumuna göre birçok tedavi koordineli bir şekilde birlikte uygulanmalıdır. Bu anlamda, örneğin sadece ZKT’nin çok olumlu olacağı kanısı yanlış olacaktır. Örneğin nörolojik rehabilitasyonda uyguladığımız en önemli tedavilerin başında Botulinum Toksin uygulamaları gelmektedir. Botulinum toksin enjeksiyonları ile hastalarımızda spastisitenin azaltılması, ağrının giderilmesi ve fonksiyonun artırılmasında önemli gelişmeler kaydetmekteyiz. Uygun hastalarda botulinum toksin uygulamaları ile birlikte yapılacak ZKT çok daha faydalı olabilmektedir.