Felçten Değil Bilmemekten Korkun (Resimli Bilgilendirme Kitapçığı)

Başlıyoruz….

Öncelikle elinizdeki bu metni biçimsel bir dille yazılmış, didaktik anlatımlı bir yazı şekli ile değil, daha samimi ve bilgileri en özlü şekilde veren bir anlatım tarzıyla yazmaya çalıştığımı belirtmek isterim. Konuların en can alıcı noktalarına değinerek kişileri, hastaları ve hasta yakınlarını bilgilendirmeye özen gösterdim. Önce, kısaca felç (inme) nedir ve çeşitleri nelerdir konularında kısaca bilgiler verdikten sonra hasta ve ailesi için esas önemli konuları içeren bilgilere geçeceğim. Vereceğim bilgileri anlaşılabilir resimlerle desteklemeye çalışıyorum.

Felç nedir?

Türkçede felç deyince çok geniş bir anlam ortaya çıkmaktadır. Ben bu metinde; beyin damarlarının tıkanması veya yırtılmasından kaynaklanan, beyne giden kan akımı gidişinin yavaşlaması ya da durması sonucunda meydana gelen kuvvetsizlik (motor kontrol kaybı), his bozukluğu, konuşma ve bilişsel fonksiyon kayıplarından komaya kadar giden klinik tablolarla karakterize bir hastalık olan felç’ten söz edeceğim. Yani ben sizlere İngilizcede ”stroke” denen hastalığı tanıtmaya çalışacağım. Türkçede “stroke”un tam karşılığı “inme”dir. Felç deyince, halk arasında genellikle kol veya bacaklardaki güçsüzlük anlaşılır. Bu yüzden birçok hastalıkta felç’ten söz edilir. Örneğin MS denen multiple skleroz, nöropatiler, omurilik yaralanmaları sonucu gelişen güç kayıpları da “felç” şeklinde anılmaktadır. İnme’nin kullanılan eş anlamlı kelimeleri şöyledir: “felç”, “hemipleji”, “serebrovasküler hastalık”, “stroke”. Bu kitapta, “inme” kelimesi yerine halk arasında daha çok kullanılan “felç” kelimesini kullandım.

Felç çeşitleri

Beyin damarlarını ilgilendiren bozukluk sonucu gelişen felçler kaç çeşit olabilir?

1) İskemik Felç (pıhtı ile tıkanma):

Beyinle ilgili damarların tıkanması ile oluşan felçlere denir. Embolik ve trombotik olarak ikiye ayrılır. Embolik olanda kan pıhtısı bir damarı tıkar, trombotikte ise damarın içinde plak ve yağ birikimleri gittikçe büyüyerek damarı tıkar. Her iki durumda da beyin hücreleri oksijensiz kalır ve bu hücrelerde hasar ve ölüm meydana gelir.

2) Hemorajik Felç (beyin kanaması):

Beyni besleyen damarlardan birinin zedelenmesi ile kanın damarın dışarı sızması sonucu oluşur. Bu durum genellikle yüksek tansiyon hastalarında görülmektedir. Anevrizmalar da beyin kanamasının önemli nedenlerindendir. İki türü vardır: a) Beyin içi kanama: Burada, beynin içindeki bir damar yırtılır ve beyin içine kanama olur; beyin hücreleri hasarlanır. Yüksek tansiyon, travma, damar anormallikleri, kan sulandırıcı ilaçların kullanımı böyle bir kanamaya neden olabilir.

b) Subaraknoid kanama: Burada beyin yüzeyindeki bir damarın yırtılması ve beyin ile kafatası arasındaki boşluğa kanamanın yayılması söz konusudur. Ani ve çok ciddi bir baş ağrısı ile birliktedir. Subaraknoid kanama genellikle anevrizmanın yırtılması ile oluşur.

Bir de “geçici iskemik ataklar (mini felç) vardır. Bunlar felcin tüm karakteristiklerini taşırlar ancak en geç 24 saat içinde normale dönülür. Mini felç geçiren kişilerin %40′ı gerçek felç geçirecektir. Bu yüzden mini felçlere de çok önem verilmelidir.

Önleminizi felç geçirmeden önce alın!

Felç geçirip tedavi ve rehabilitasyonla uğraşacağımıza felç risklerini azaltmak daha mantıklı değil mi? Bunun için neler yapabiliriz? İşte bu konu ile başlamak iyi olur sanırım.

Felç oluşumunu artıran bazı nedenler vardır. Bunların bazıları bizim tarafımızdan değiştirilmesi olanaksız olan nedenlerdir (örn. yaş, genetik vb.). O halde değiştirilebilecek faktörleri göz önüne almak gerekir.

Bu değiştirilebilir risk faktörleri nelerdir? Sıralayalım:

• Yüksek Tansiyon
• Kalp ritm bozukluğu
• Yüksek kolesterol
• Diabet (şeker hastalığı)
• Ateroskleroz (damar sertleşmesi)
• Dolaşım sistemi bozuklukları
• Tütün kullanma
• Alkol kullanma (günde 1 kadehten fazla)
• Fiziksel inaktivite (sedanter yaşam, spor yapmamak)
• Obezite

Yukarıdaki sıralanan maddelerden ne kadar fazlası sizde bulunuyorsa felç geçirme riskiniz o kadar yüksek demektir. Eğer öyle ise derhal bunları düzeltme yoluna gidin. Çünkü felçlerin %80’i önlenebilir.

Birinci felç sonrası geçirilen ikinci felç

Bir felç geçirdikten after ikinci felç geçirme riski yüksektir. Felç geçirmişlerin hayatları boyunca tekrar felç geçirme riskleri %35’tir. En büyük risk ise ilk 5 yıl içindedir. O halde felç geçirmiş bir hastanın tekrar felç geçirmemesi için yukarıdaki risk faktörlerine çok daha fazla dikkat etmesi gerekir.

Felç başlıyor mu???

Yakınımız felç mi geçiriyor nasıl anlayacağız?

Felcin başlangıcında bir takım uyarıcı bulgular olur:

• Ani baş ağrısı
• Ani baş dönmesi, denge kaybı
• Ani yürüme güçlüğü, kol/el kullanımında bozukluk
• Ani görme kayıpları
• Ani zihin bulanıklığı
• Ani konuşma bozukluğu
• Ani anlama bozukluğu
• Ani uyuşukluk ve/veya kuvvetsizlik (sıklıkla vücudun bir tarafında yüzde, kol ve bacakta)

Yukarıdaki belirtilerden herhangi birisi varsa derhal 112’yi arayın ve yakınınızın felç geçirme ihtimalinden söz edin.

İlk belirtinin ne zaman (tam olarak saat kaçta) oluştuğunu mutlaka kaydedin. Tedavide bunun büyük önemi olacaktır.

Hastanın ilk belirtisinin görülmesinden sonraki 3-6 saat içinde çok önemli tedaviler yapılmalıdır. ÇABUK OLUN !

İlk 3-6 saatte yapılabilecek acil tedavi?

1. İskemik İnmede (Pıhtıya Bağlı) Trombolitik Tedavi (rt-PA):

   • İlk 4,5 saat içinde uygulanabilir. Pıhtıyı eriterek kan akışını yeniden sağlar.

   • Ne kadar erken verilirse (ideal olarak ilk 90 dakika), beyin dokusunun kurtulma şansı o kadar artar.

   • Kısaca tPA tedavisi denen bu tedavi pıhtı eriten bir enzimin hastaya damar yolu ile verilmesidir. İlk saatlerde uygulanması önemli olduğundan, felç belirtilerinin ortaya çıkmasının hemen ardından çok seri bir şekilde hastaneye gitmek gereklidir. Hastanede bu tedavinin yapılıp yapılmadığını doktorunuzdan öğrenin. Eğer gittiğiniz hastanede bu işlem uygulanmıyorsa hastanızı derhal başka bir hastaneye götürün.

2. Mekanik Trombektomi (Pıhtının Çıkarılması):

   • İlk 6 saatte yapılabilir, bazı özel durumlarda 24 saate kadar uzatılabilir.

   • Büyük damar tıkanıklıklarında hayat kurtarıcıdır.

3. Kanama Kontrolü (Hemorajik İnmede):

   • Kanamanın durdurulması ve basıncın azaltılması için acil müdahale gerekir.

   • Erken cerrahi veya endovasküler girişimler hayati önem taşır.

Felcin ilk günlerinde yapılacaklar

Hastanıza tPA tedavisi yapılmış olsun veya olmasın felç sonrası ilk günler yoğun bakım veya nöroloji kliniğinde geçirilecek günlerdir. Yoğun bakım veya nöroloji kliniğinde yatarken hastanızda bazı önlemler almak çok önemlidir. Bazen bu önlemleri hekimler ve hastane görevlileri işlerinin yoğun olmasından dolayı yerine getirememektedirler. Bunlara uyulmadığında ise istenmeyen durumlar oluşmaktadır. Dikkat edilecek bu durumlar nelerdir?

• Yatak yarası oluşmasın
• Eklem bozuklukları (kontraktür) oluşmasın
• Solunum fonksiyonu bozukluğu oluşmasın
• Bacak damarlarında pıhtı (derin ven trombozu-DVT)oluşmasın

Bunlara dikkat edilip edilmediğini sorgulayın! Yatak yarası için ne önlemler alınıyor? Hastanızın yanında kalıyorsanız size ne yapmanız söyleniyor? Yoksa kimse yukarıdaki başlıklarla ilgilenmiyor mu? O halde siz ne yapmalısınız?

Yatak yarası oluşmasını önlemek için:

• Hastanızı 2 saatte bir döndürün
• Havalı yatak kullanın
• Hastanızın yataktaki pozisyonuna dikkat edin.

Yatak yarası oluşmasını engellemenin en önemli yolu hastanızı sık aralıklarla döndürmenizdir. Bunu yaklaşık 2 saatte bir yapmalısınız. Hastanızı sırayla sırt üstü ve her iki yanına döndürmelisiniz. Hastanız sırt üstü yatarken en son hangi tarafa döndürdüğünüzü unutabilirsiniz. Bunun için döndüreceğiniz tarafın bileğine yumuşak bir bant veya bilezik takabilirsiniz ki döndüreceğiniz tarafı karıştırmayın. Takacağınız bilek bandını seçerken hastanızın hoşuna gidecek renkte bir bant kullanırsanız çok güzel olur. Hastanız ona verdiğiniz önemi anlar ve kendisini çok iyi hisseder.

Felç’li hastamı yatakta nasıl pozisyonlamalıyım?

Felçte sırtüstü pozisyon verme:

Hastanızı bası yaralarından korumak, eklem deformitelerinin oluşum riskini azaltmak amaçlarıyla yatakta çok iyi pozisyonlamalısınız. Burada dikkat edilecek olursa, hastanın felçli kolu yastık ile desteklenmiş ve avuç içi yukarı bakacak şekilde yerleştirilmiştir. Felçli bacak dışa dönmesin diye dıştan yine yastıkla içe doğru döndürülmüştür. Ayak bileğinin 90 derecede tutulması önemlidir bu yüzden plastikten yapılan destekleyici ortezler (AFO) takılabilir.

Felçte kuvvetli kol tarafına yan döndürme-1; döndürülecek tarafın zıttındaki bacak dizden kıvrılır. Döndürülecek taraftaki kol omuzdan dışarı açılır.

Felçte, felç olmayan kol tarafına yan döndürme ve kuvvetli kol tarafına yan pozisyon verme: Hastanız sırt üstü pozisyonda iken önce döndürülecek tarafın aksi tarafındaki bacak dizden bükülür. Döndürülecek taraftaki kol omuzdan dışarıya açılır.

Sonra felçli kol hastanın göğsünde çaprazlanır.

En sonunda ise şekilde görüldüğü gibi kol ve bacak yastıklarla desteklenerek yana dönüş pozisyonlanması verilmiş olur.

Felçte, felçli kol tarafına yan döndürme: Yukarıdaki gibi bu sefer felçli kol yana açılır, felçli olmayan diz bükülür ve aynı işlemler yapılarak en sonunda hasta yastıklarla desteklenir.

Felçli tarafa yan döndürme işlemi böylelikle son bulmuş oluyor. Hastanın tam olarak 90 derece yan döndürülmediğine dikkat edin. Bu felçli kolu korumak içindir.

Felçli hastanın tekerlekli sandalye, koltuk veya klozete transferi

Aşağıdaki resimde gördüğünüz gibi tekerlekli sandalyeyi hastanın felçli olmayan tarafındaki baş ucuna yerleştirin. Tekerlekli sandalyenin ayaklıkları ayarlanabilir, kollukları çıkabilir nitelikte olmalıdır:

Hastayı önce sandalye tarafına yan döndürün. Bunu zaten hastayı sağlam tarafa yan döndürme bölümünde yukarıda açıkladık.Burada önce hastanın sağlam tarafına yan döndürülmesi gerekmektedir. Bunu yukarıda anlatmış ve resimlerle göstermiştik.

Yukarıdaki fotoğraftaki gibi felçli hasta yan döndürüldükten sonra oturmaya hazırlamak için bacakları kaydırılır.

Hasta omuzlardan ve kalçadan desteklenerek oturtulur.

Hasta oturtulduktan sonra, aşağıdaki resimlerdeki gibi sırttan ve kalçadan destek vererek sağ ve sol yaptırılır ve öne doğru kaydırılıp yerleştirilir. Bu şekilde hastanın biraz sağa ve sola taşınması ile yatak kenarına yaklaştırılması olanaklı olur.

Sonradan hastaya yakın tarafta olan tekerlekli sandalyenin kolluğu çıkarılır

Burada hastayı kaldıracak olan kişi kendi bel sağlığını korumalıdır. Bu yüzden bu işlemi yaparken dizlerini hafifçe bükmeli ve hastayı göğsüne yakın tutmalıdır. Eğer hasta burada aktif olarak ayağa kalkmaya yardım edebiliyorsa harekete katılmalıdır. Hastanın felçli dizini kilitleyebilmesi için de hastayı kaldıran kişi hastanın dizini önden kendi dizi ile desteklemelidir.

Hasta sırt ve kalçasından desteklenerek kaldırılır. Daha sonra ayakta iken hafif bir döndürme ile hasta tekerlekli sandalyeye yerleştirilmek üzere hazırlanır.

Hasta tekerleki sandalyeye yerleştirilir.

En sonunda hasta tekerlekli sandalyesine geçmiştir. Bu anda hastanın kolunun altına bir yastık yerleştirilir, hastanın ayak bilekleri 90 derece olacak şekilde tekerlekli sandalyenin ayaklıklarının üzerine yerleştirilir.

Burada transfer edilecek nesne bir koltuk, klozet veya başucu tekerlekli bir tuvalet de olabilir. Ancak yapılacaklar değişmeyecektir.

Hastanın tekerlekli sandalyeden yatağa transferi:

Hastanın felçli kolu yatağın uzak tarafında olacak şekilde ve yatağın ayak ucunda olacak şekilde aşağıdaki resimde görüldüğü gibi hasta yatağa yaklaştırılır:

Hastanın felçli tarafı yataktan uzak tarafta olacak şekilde yaklaştırılır.

Bundan sonraki işlemler yukarıdaki fotoğrafların ters sırasında olduğu gibi uygulanır ve hasta yatağa yerleştirilir. Hasta sırtından ve kalçasından desteklenerek kaldırılır. Burada hastayı kaldıracak olan kişi kendi bel sağlığını korumalıdır. Bu yüzden bu işlemi yaparken dizlerini hafifçe bükmeli ve hastayı göğsüne yakın tutmalıdır. Eğer hasta burada aktif olarak ayağa kalkmaya yardım edebiliyorsa harekete katılmalıdır. Hastanın felçli dizini kilitleyebilmesi için de hastayı kaldıran kişi hastanın dizini önden kendi dizi ile desteklemelidir.

Hasta aşağıdaki şekilde ayağa kaldırılır ve yine ayakta iken yatağa doğru döndürülür. Bunu yapmadan önce tekerlekli sandalyenin frenleri kilitlenir, kolluğu çıkarılabilir, ayaklıkları açılır.

Hasta ayağa kaldırılır ve hafifçe döndürülerek yatağa oturtulur.

İnme (felç)’te evde yapılabilecek egzersizler nelerdir?

Felcin ilk gününden itibaren, yukarıda da belirttiğimiz gibi, hastanızda en çok dikkat etmeniz gereken konu onu bası yarasından ve eklem sertlikleri (kontraktür)’den korumaktır. Bası yarası için havalı yatak kullanımı ve 2 saatte bir hastanızı döndürmeniz gerektiğini tekrar hatırlatıyorum; bunları yukarıda yazdık ve resimlerle nasıl yapılacağını gösterdik. Şimdi ise hastamızda eklem sertlikleri gelişmemesi için yapacağımız hareketlere başlıyoruz. Felcin ilk günlerinde, metabolik durumu stabil oluncaya kadar hastanın efor sarf etmemesi, yorulmaması gerekir. Bazı hastalarda bilinç olmayabilir ve zaten kendileri de hareket edemiyor olabilirler. Bu yüzden ilk zamanlarda yapılacak hareketler “pasif hareketler” olmalıdır. Yani hareketleri hastanın kendisi değil bizler (fizyoterapistler, iş uğraşı terapistleri, aile) yaptırmalıyız. Kişinin kendisinin aktif olarak yapmadığı ama başkasının yaptırdığı hareketlere “pasif hareket” denir.

Şimdi aşağıdaki resimler eşliğinde felçli hastamıza hangi pasif hareketleri yaptıracağımızı inceleyelim:

Önce kollar:

Önce hastanın kol-el hareketi için nasıl tutulacağına bakalım. Hastanın elini yukarıdaki gibi tutun. Hastanın parmaklarını olabildiğince açın (baş parmak dahil). El bileğini geriye doğru çekin. (El bileği bu hastalarda içe bükülme eğilimindedir. Parmaklar ise kapalı durmaya meyleder. Yaptığımız hareketlerde bunların tersini yapmamız gerekir).

Hastanın kolunu aşağıdaki resimlerdeki gibi elinden kavrayarak yavaşça önden yukarıya doğru kaldırın. İyice yukarı kaldırdığınızda 15 saniye ile yarım dakika kadar yukarıda tutun. Sonra tekrar baştaki pozisyonuna getirin ve hareketi yineleyin. Bu hareketi 10 kez tekrar edin.

Bu hareketlerle hastanın omuzu, dirseği, el bileği istediğimiz şekilde hareket ettirilmektedir.

Sonra aşağıdaki gibi hastanın kolunu elinden kavrayarak yavaşça bu sefer yandan yukarıya doğru kaldırın. İyice yukarı kaldırdığınızda 15 saniye ile yarım dakika kadar yukarıda tutun. Sonra tekrar baştaki pozisyonuna getirin ve hareketi yineleyin. Bu hareketi 10 kez tekrar edin.

Bu hareketleri yaparken mümkün olduğunca hastanın el bileğini geride, parmaklarını açık durumda tutmaya özen gösterin.

Sonra hastanın omzunu 90 derece açın ve ön-kolu öne ve arkaya doğru aşağıdaki fotoğraflardaki gibi rasıyla hareket ettirin:

Felçte pasif omuz hareketi: : iç ve dış rotasyonlar.

Yukarıdaki fotoğrafı şematik olarak aşağıda da görüyorsunuz. Hareketin sonuna geldiğinizde 15 saniye ile yarım dakika kadar kolu gerilmiş olarak tutun. Sonra tekrar baştaki pozisyonuna getirin ve hareketi yineleyin.

Bu hareketlerden sonra dirsek bölgesine inin. Aşağıdaki resimlerdeki gibi dirseği kapatın ve yavaşça açın:

Felç’t’e pasif dirsek hareketleri.

Ön kol, felçlilerde genellikle içeriye doğru bükülür. Biz buna pronasyon deriz:

Bu pozisyonu engellemez isek kol gittikçe daha çok içeri döner. Bu yüzden yazımızın başlarında hastanın pozisyonlanmasını anlatırken, kolun dışarı dönük olmasına dikkat etmemiz gerektiğini vurgulamıştık. Pasif egzersizlerde de ön kolu dışa doğru çevirmek gerekir. Yukarıda dirsek egzersizlerindeki 4. ve 5. resimlerde bunu gördük. Aşağıda pronasyonu engelleyecek diğer egzersizler yer almaktadır:

Ön kolu dışarı doğru çevirmeliyiz (yani supinasyon yaptırmalıyız):

Aşağıdaki fotoğrafta ön kolun dışarıya doğru döndürme egzersizleri görülüyor:

Gelelim el bileğine! Yukarıda da söylendiği gibi el bileği alttaki resimde görüldüğü gibi aşağıya doğru kıvrılma eğilimindedir.

Yukarıda gösterdiğimiz egzersizler içinde bu durumu engellemeye çalışan egzersizler de bulunmaktadır. Ancak sadece el bileğine yönelik egzersizleri şöyle gösterebiliriz:

Felçte el bileği egzersizleri

En son olarak da parmakların pasif hareketlerini yapın. Baş parmağı da dışarıya doğru açmayı unutmayın:

Dikkat ederseniz yukarıdaki resimde harekete başlanıyor, sonra parmaklar açılıyor. Bu durumda 15 saniye ile yarım dakika arasında beklemek gerekir. Sonra yine parmakların eski haline gelmesine izin verin. Sonra yine bütün parmakları açın. Yine 15 saniye ile yarım dakika arasında bu pozisyonda bekleyin. Tüm bu hareketleri 10’ar kez tekrar edin.

Şimdi de bacakların egzersizlerine bakalım:

Hastayı aşağıdaki resimdeki gibi sırt üstü yatırın. Bacağını ayaktan ve dizin hemen üzerinden kavrayarak kalça ve dizini yukarı doğru bükün. İyice yukarı doğru büktüğünüzde 15 saniye ile yarım dakika kadar bu şekilde bükülü tutun. Sonra tekrar baştaki pozisyonuna getirin ve hareketi yineleyin. Bu hareketi 10 kez tekrar edin:

Daha sonra aşağıdaki gibi hastanın dizini büküp ayağını yatağa yerleştirin. Dizden hafifçe önce içeri, sonra dışarıya doğru kalçayı hareket ettirin. Yine bu hareketi 10 kez tekrar edin. Artık öğrendiğimiz gibi her hareketin sonuna geldiğinizde 15 saniye ile yarım dakika kadar ilgili kısmı gerilmiş olarak tutun. Sonra tekrar baştaki pozisyonuna getirin ve hareketi yineleyin:

Sonraki harekette hastanın bacağını yana doğru açın. Bacağı iyice yana doğru gerince 15 saniye ile yarım dakika kadar bu şekilde bekleyin. Sonra bacağı tekrar baştaki pozisyonuna getirin ve hareketi yineleyin:

Bacakta en önemli yerlerden birisi ayak bileğidir. Ayak bileği tıpta “ekinus” dediğimiz yani “balerin ayağı” şeklinde aşağıya doğru kıvrılma ve deformite oluşturma eğilimindedir. Bu yüzden ayak bileği hareketleri ve germeleri çokca yapılmalıdır. Aşağıdaki resimlerde görüleceği gibi ya vücuttan veya koldan kuvvet alarak hastanızın ayak bileği hareketlerini yaptırın. Her zamanki gibi hareketin sonunda, yani eklem tam gerilmiş iken, 15 sn-yarım dk arasında beklemeyi ihmal etmeyin.

Felç geçirmiş bir hastada en çok kasılan kaslardan bir tanesi de “hamstring” grubu dediğimiz baldır kaslarıdır. Bunarın hareketi ve gerilmesi de büyük önem taşır. Aşağıdaki şekildeki gibi hastanızın bu grup kaslarını hareket ettirmeniz için kalça ve dizi 90 dereceye alın, daha sonra dizi yukarı doğru kaldırın, ve en yukarı getirdiğinizde bu şekilde 15 sn-yarım dk. bekleyin. Sonra başa dönün ve hareketi yineleyin:

Felçte pasif bacak egzersizleri -6- Hamstring kas grubunun gerilmesi felç geçiren hastada önemlidir.